Vẫn còn nhiều hướng đi để lựa chọn

Tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM, kỳ thi vào lớp 10 luôn được xem là một trong những kỳ thi có tính cạnh tranh cao nhất cả nước. Mỗi năm, hàng chục nghìn học sinh không thể bước tiếp vào hệ thống THPT công lập, dù đã nỗ lực suốt nhiều tháng ôn luyện.

Tuy nhiên, khác với trước đây, học sinh sau khi tốt nghiệp THCS hiện này ngày càng có nhiều lựa chọn hơn thay vì chỉ tập trung vào cánh cửa công lập. Ngoài hệ thống THPT tư thục, các em có thể theo học tại các trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên (GDNN-GDTX), trường trung cấp nghề hoặc tham gia chương trình đào tạo theo mô hình 9+.

Ngay sau khi Hà Nội công bố điểm thi, nhiều trường tư thục đã công bố điểm chuẩn tuyển sinh năm học 2026-2027. Trường THCS & THPT Lương Thế Vinh lấy điểm chuẩn 25 điểm; Trường THCS & THPT Tạ Quang Bửu lấy 25,5 điểm ở đợt xét tuyển đầu tiên; Trường Ngôi Sao Hoàng Mai lấy 22 điểm; trong khi Trường THPT Ban Mai có mức điểm chuẩn từ 16 đến 21 điểm tùy chương trình đào tạo.

Ngoài xét tuyển bằng kết quả kỳ thi vào lớp 10, nhiều trường còn kết hợp xét học bạ THCS hoặc tổ chức kỳ đánh giá riêng. Một số cơ sở giáo dục như Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phenikaa, Đào Duy Từ tiếp tục mở rộng các phương thức tuyển sinh nhằm tạo thêm cơ hội cho học sinh.

Theo PGS.TS Phạm Mạnh Hà – một chuyên gia với hơn 20 năm nghiên cứu về hướng nghiệp, phân luồng không phải là quá trình phân loại học sinh dựa trên học lực hay năng lực bề mặt. Thay vào đó, đây là một hành trình khám phá để mỗi học sinh tìm thấy con đường phù hợp nhất với chính mình. Mỗi cá nhân đều có những thế mạnh riêng biệt: có em phù hợp với môi trường học thuật, đam mê nghiên cứu khoa học hay giảng dạy; trong khi đó, có em lại tỏa sáng trong các lĩnh vực thực hành như kỹ thuật, sáng tạo nghệ thuật, hay các ngành nghề đòi hỏi tay nghề cao.

Theo ông Nguyễn Văn Bình, Trưởng phòng Quản lý thi và Kiểm định chất lượng giáo dục, Sở GD&ĐT Hà Nội, việc lựa chọn hướng đi sau THCS cần dựa trên năng lực học tập, điều kiện gia đình và định hướng nghề nghiệp lâu dài của học sinh. Ông nhấn mạnh rằng hệ thống giáo dục hiện nay đã đủ đa dạng để đáp ứng nhiều nhóm học sinh khác nhau, không còn giới hạn trong con đường THPT truyền thống như trước.

Thực tế tại Hà Nội cho thấy, hiện có gần 58.000 học viên đang theo học chương trình giáo dục thường xuyên tại 29 trung tâm GDNN-GDTX, 53 trường trung cấp, cao đẳng và 4 cơ sở đào tạo nghệ thuật. Trong đó, phần lớn học sinh lựa chọn mô hình kết hợp giữa học văn hóa và học nghề.

Một trong những mô hình được nhiều gia đình quan tâm hiện nay là chương trình 9+. Theo đó, học sinh sau lớp 9 vừa học chương trình văn hóa theo quy định, vừa học nghề tại các trường trung cấp hoặc cao đẳng. Sau khoảng 4-5 năm, người học có thể nhận bằng cao đẳng, tham gia thị trường lao động hoặc tiếp tục học liên thông lên trình độ cao hơn.

Theo lãnh đạo Trung tâm Công nghệ Thăng Long (Hà Nôi) bên cạnh con đường học trung học phổ thông, học sinh sau lớp 9 hiện nay có nhiều lựa chọn phù hợp hơn với năng lực và định hướng nghề nghiệp, trong đó đáng chú ý là học trung cấp gắn với đào tạo nghề. Các mô hình đào tạo này giúp học sinh không chỉ học văn hóa theo quy định mà còn sớm tiếp cận nghề nghiệp, rèn luyện kỹ năng thực hành và có định hướng rõ ràng hơn cho tương lai. Đây cũng là hướng đi có thể giúp rút ngắn thời gian học tập, tạo điều kiện để các em sớm tham gia thị trường lao động hoặc tiếp tục học lên các bậc cao hơn nếu có nhu cầu.

Vì vậy, học sinh và phụ huynh cần cân nhắc kỹ dựa trên năng lực học tập thực tế, khả năng chịu áp lực, định hướng nghề nghiệp và điều kiện gia đình, để có lựa chọn phù hợp, giúp các em phát triển ổn định và lâu dài.

Còn theo cô Trần Thị Hải Yến, Phó Giám đốc Trung tâm GDNN-GDTX Hoài Đức (Hà Nội), mô hình giáo dục thường xuyên kết hợp giáo dục nghề nghiệp mang lại nhiều lợi thế thiết thực. Học sinh theo học tại các đơn vị công lập vẫn được hưởng đầy đủ các chính sách hỗ trợ học phí như học sinh THPT. Bên cạnh đó, chương trình trung cấp nghề hiện được miễn học phí theo quy định của Nhà nước, giúp giảm đáng kể gánh nặng tài chính cho gia đình. 

Quan trọng là chọn đúng lối đi: từ trường tư, GDTX đến học nghề 9+

Sự phát triển của giáo dục nghề nghiệp những năm gần đây được thúc đẩy bởi nhiều chính sách hỗ trợ từ Nhà nước.

Theo quy định hiện hành, học sinh theo học mô hình 9+ được miễn toàn bộ học phí hệ trung cấp trong hai năm đối với tất cả ngành nghề đào tạo. Khi học liên thông lên cao đẳng, nhiều ngành nghề trọng điểm như điện công nghiệp, công nghệ ô tô, kỹ thuật lạnh, hàn hay may thời trang tiếp tục được hỗ trợ tới 70% học phí.

Không chỉ hỗ trợ về tài chính, nhiều cơ sở giáo dục nghề nghiệp còn tăng cường liên kết với doanh nghiệp, tạo điều kiện cho học sinh thực hành, thực tập ngay trong quá trình học. Đây được xem là lợi thế giúp người học sớm có kỹ năng nghề và cơ hội việc làm sau tốt nghiệp.

Theo các chuyên gia giáo dục, điều đáng nói là nhận thức của phụ huynh đang dần thay đổi. Nếu như trước đây, nhiều gia đình coi việc không đỗ công lập là thất bại thì hiện nay, ngày càng nhiều phụ huynh quan tâm đến việc con phù hợp với môi trường nào, có năng lực gì và lộ trình nào sẽ giúp con phát triển tốt nhất.

Tuy vậy, định kiến xã hội về học nghề vẫn chưa hoàn toàn biến mất. Không ít người vẫn cho rằng đây là lựa chọn thấp hơn so với đại học. Trong khi đó, không phải học sinh 15 tuổi nào cũng đủ trải nghiệm để xác định rõ nghề nghiệp tương lai. Nếu lựa chọn theo phong trào hoặc thiếu thông tin, các em có thể dễ thay đổi giữa chừng.

PGS.TS Phạm Mạnh Hà cho rằng: Trong bối cảnh xã hội hiện đại, nhu cầu nhân lực không chỉ dừng lại ở các nhà khoa học hay cử nhân đại học, mà còn cần những thợ lành nghề, nghệ nhân, kỹ thuật viên giỏi – những người trực tiếp tạo ra giá trị cho nền kinh tế.

Vì vậy, phân luồng không phải là “đóng khung” tương lai học sinh, mà là mở ra cơ hội để các em phát huy tối đa tiềm năng, tránh lãng phí thời gian và nguồn lực vào những lựa chọn không phù hợp. Hiểu đúng về phân luồng, theo ông Hà, sẽ giúp phụ huynh và học sinh giảm áp lực tâm lý. Đây không phải là sự lựa chọn giữa “cao” và “thấp”, mà là hành trình tìm kiếm giá trị bản thân và hướng tới một tương lai phù hợp, bền vững.

Đặc biệt, với học sinh THCS - lứa tuổi 11 đến 15, khi nhận thức về sở thích và năng lực đang dần hình thành rõ ràng, việc hướng nghiệp sớm có vai trò rất quan trọng trong việc định hình con đường phát triển dài hạn.

Trong bối cảnh hệ thống giáo dục ngày càng mở và linh hoạt, thành công của một học sinh không còn được quyết định bởi việc em học ở đâu sau lớp 9, mà bởi việc em có được đặt đúng vào môi trường phù hợp với năng lực và sở trường của mình hay không.