Tổng thống Donald Trump ngày 5/3 tuyên bố ông “phải được tham gia vào việc bổ nhiệm” lãnh đạo tiếp theo của Iran, đồng thời cho biết sẽ không chấp nhận một người kế nhiệm tiếp tục các chính sách của cố Lãnh đạo tối cao Ali Khamenei - người thiệt mạng trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel hôm 28/2.

Trong cuộc phỏng vấn qua điện thoại với Axios, ông Donald Trump cho rằng Iran đang “lãng phí thời gian” trong quá trình bầu chọn Lãnh tụ Tối cao thay ông Khamenei.

“Tôi phải được tham gia vào quá trình bổ nhiệm, giống như với bà Delcy tại Venezuela”, ông nói, đề cập Tổng thống lâm thời Venezuela Delcy Rodriguez. Bà Rodriguez trở thành lãnh đạo lâm thời Venezuela sau khi Tổng thống Nicolas Maduro bị Mỹ bắt trong chiến dịch đột kích hôm 3/1.

Vậy tuyên bố của ông Trump có ý nghĩa gì và khả năng thực hiện ra sao?

Tín hiệu chính trị từ Washington

Ông Arash Azizi, giảng viên tại Đại học Yale, cho rằng tuyên bố của Tổng thống Trump là tín hiệu gửi tới Tehran.

“Rõ ràng Tổng thống Trump đang phát đi thông điệp rằng ông muốn tiếp tục cuộc chiến cho tới khi tại Tehran xuất hiện một ban lãnh đạo mà ông cho là có thể chấp nhận được”, ông Azizi nhận định.

Theo chuyên gia này, xung đột hiện nay không chỉ xoay quanh chương trình hạt nhân hay năng lực tên lửa của Iran. “Đây là cuộc chiến về ban lãnh đạo Iran, về việc ai sẽ là người cầm quyền tại Tehran”, ông nói.

Ông Trump đã nêu trường hợp Venezuela để làm ví dụ về cách thức quá trình thay đổi lãnh đạo có thể diễn ra. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng Iran là trường hợp hoàn toàn khác.

Cấu trúc nhà nước Iran rất khác Venezuela

Ông Behnam Ben Taleblu, Giám đốc cấp cao chương trình Iran tại Tổ chức Bảo vệ các nền dân chủ, nhận định cấu trúc nhà nước, xã hội và quân đội Iran “khác biệt rất lớn”.

Theo ông, các thể chế của Iran vẫn hoạt động. Ngay cả khi không có lãnh tụ tối cao và tổng tư lệnh, bộ máy cầm quyền vẫn đang tiến hành một cuộc chiến bằng tên lửa và máy bay không người lái ngày càng mở rộng.

Hiện quyền lực của lãnh tụ tối cao tạm thời được chuyển giao cho một hội đồng lãnh đạo lâm thời gồm 3 người, trong khi Hội đồng Chuyên gia gồm 88 giáo sĩ sẽ họp để lựa chọn lãnh tụ mới.

Theo ông Taleblu, một phần lý do giúp hệ thống cầm quyền Iran vẫn duy trì được hoạt động là sự gắn kết giữa bộ máy chính trị và lực lượng quân sự, tạo động lực để hai bên hợp tác nhằm tồn tại.  

Cuộc đấu quyền lực phía sau hậu trường

Dù các cơ quan này đang cố gắng thể hiện sự ổn định và liên tục của hệ thống, ông Azizi cho rằng thực tế đang diễn ra một cuộc cạnh tranh quyền lực gay gắt để xác định ai sẽ trở thành lãnh tụ tối cao tiếp theo.

Theo ông Taleblu, chính quyền Iran có động lực mạnh mẽ để sớm đưa ra một ứng viên, nhằm tập hợp sự ủng hộ từ bộ máy quyền lực và giới lãnh đạo chính trị - quân sự còn lại của nước này.

Một trong những ứng viên tiềm năng là Mojtaba Khamenei, con trai của cố lãnh tụ Ali Khamenei. Ông Mojtaba được cho là có quan hệ chặt chẽ với Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và có ảnh hưởng đáng kể phía sau hậu trường.

Tuy nhiên, Tổng thống Trump đã tuyên bố ông Mojtaba Khamenei là lựa chọn mà ông “không thể chấp nhận”.

Theo ông Azizi, việc ông Trump nói rằng ông “cần có tiếng nói” trong quá trình lựa chọn lãnh đạo mới đã làm gia tăng đáng kể mức độ căng thẳng. “Điều đó đồng nghĩa với việc lãnh đạo tiếp theo phải là người ông chấp nhận, nếu không ông sẽ rơi vào thế khó,” ông nói.